هوش هیجانی چیست؟ معرفی ۴ حوزه و ۱۲ شایستگی اصلی در مدل دانیل گولمن

اگر به‌تازگی با مفهوم هوش هیجانی آشنا شده‌اید یا به دنبال درک عمیق‌تری از آن هستید، این مقاله راهنمایی جامع برای شماست. در اینجا به تعریف هوش هیجانی، معرفی چهار حوزه اصلی آن و بررسی ۱۲ شایستگی کلیدی در مدل معروف دانیل گولمن (Daniel Goleman) می‌پردازیم.

هوش هیجانی چیست؟

هوش هیجانی (Emotional Intelligence یا EQ) توانایی درک، مدیریت و استفاده‌ی مؤثر از هیجانات در تعاملات فردی و اجتماعی است. برخلاف هوش شناختی (IQ)، EQ بیشتر با مهارت‌های نرم، ارتباطی و خودآگاهی در ارتباط است و خبر خوب اینست که با تقویت هوش هیجانی و یادگیری مهارتهای آن میتوان آسیب پذیری خود را نسبت به بسیاری از مشکلات روحی روانی افزایش داد.

چهار حوزه اصلی هوش هیجانی در مدل گولمن

مدل دانیل گولمن، هوش هیجانی را به چهار دامنه‌ی اصلی تقسیم می‌کند:

۱. خودآگاهی (Self-Awareness)

شناخت احساسات و تأثیر آن‌ها بر رفتار، تصمیم‌گیری و عملکرد روزمره.

۲. مدیریت خود (Self-Management)

توانایی کنترل هیجانات و واکنش‌های تکانشی در شرایط دشوار یا استرس‌زا.

۳. آگاهی اجتماعی (Social Awareness)

درک احساسات دیگران و همدلی مؤثر با افراد دارای زمینه‌های فرهنگی یا شخصیتی متفاوت.

۴. مدیریت روابط (Relationship Management)

هدایت تعاملات بین‌فردی به شکلی مؤثر، از جمله مدیریت تعارض، الهام‌بخشی و کار تیمی.

دوازده شایستگی کلیدی هوش هیجانی

در هر یک از چهار حوزه بالا، چند شایستگی مهم قرار دارند که به تفکیک عبارتند از:

حوزه اول: خودآگاهی

• خودآگاهی عاطفی: توانایی درک احساسات خود و تأثیر آن‌ها بر عملکرد.

حوزه دوم: مدیریت خود

• خودکنترلی عاطفی: حفظ آرامش در موقعیت‌های چالش‌برانگیز.
• سازگاری: انعطاف‌پذیری در برابر تغییرات و شرایط ناپایدار.
• جهت‌گیری به‌سوی پیشرفت: تلاش برای بهبود مستمر و رسیدن به استانداردهای بالاتر.
• چشم‌انداز مثبت: حفظ نگرش خوش‌بینانه و یافتن فرصت در دل بحران.

حوزه سوم: آگاهی اجتماعی

• همدلی: درک احساسات و نیازهای دیگران.
• آگاهی سازمانی: درک دینامیک‌ها و روابط قدرت در محیط‌های گروهی یا سازمانی.

حوزه چهارم: مدیریت روابط

• نفوذ: توانایی تأثیرگذاری و جلب حمایت دیگران.
• مربی‌گری و راهنمایی: کمک به رشد فردی و حرفه‌ای دیگران.
• مدیریت تعارض: حل مؤثر اختلافات با رویکردی برد-برد.
• کار تیمی: ایجاد همکاری، همدلی و تعهد در گروه‌ها.
• رهبری الهام‌بخش: ایجاد انگیزه و هدایت دیگران به سمت هدفی مشترک.

شایستگی‌های آستانه‌ای و شایستگی‌های متمایز چیستند؟

گولمن و ریچارد بویاتزیس در تحلیل ده‌ها سازمان، بین دو نوع شایستگی تمایز قائل شدند:
• شایستگی‌های آستانه‌ای: حداقل مهارت‌هایی که برای انجام یک کار لازم است.
• شایستگی‌های متمایز: ویژگی‌هایی که افراد برتر را از دیگران متمایز می‌کند.

مدل هوش هیجانی گولمن بر اساس این تحلیل‌ها ساخته شده است و نشان می‌دهد چرا برخی افراد در نقش‌های رهبری موفق‌تر عمل می‌کنند.

چرا یادگیری هوش هیجانی مهم است؟

هوش هیجانی نه‌تنها در زندگی شخصی شما، بلکه در محیط کار، روابط حرفه‌ای، مدیریت استرس و رهبری مؤثر نقش کلیدی ایفا می‌کند. خبر خوب اینکه این مهارت‌ها اکتسابی هستند؛ یعنی می‌توان آن‌ها را آموزش داد، تمرین کرد و تقویت نمود.

⸻

پرسش‌های پرتکرار

هوش هیجانی چه تفاوتی با IQ دارد؟

در حالی‌که IQ توانایی‌های شناختی مانند منطق، حافظه و تحلیل را می‌سنجد، EQ مربوط به درک، تنظیم و استفاده از هیجانات است.

چگونه می‌توان هوش هیجانی را تقویت کرد؟

با تمرین خودآگاهی، یادگیری همدلی، مدیریت هیجانات و آموزش مهارت‌های ارتباطی می‌توان EQ را به‌مرور ارتقا داد.

آیا هوش هیجانی در رهبری سازمانی تأثیر دارد؟

بله. مطالعات نشان داده‌اند که رهبران دارای EQ بالا در نفوذ، حل تعارض، انگیزش کارکنان و تصمیم‌گیری انسانی‌تر عملکرد بهتری دارند.

⸻

یادگیری هوش هیجانی، یک سفر است؛ نه یک مقصد.
با آگاهی و تمرین، شما می‌توانید نه‌تنها فرد بهتری شوید، بلکه ارتباطات حرفه‌ای و اجتماعی قوی‌تری نیز بسازید.

منبع:

EI Overview: The Four Domains and Twelve Competencies

 

در مرکز روانشناسی بینش، ما به شما کمک می‌کنیم تا هوش هیجانی خود را به‌صورت عملی و تخصصی تقویت کنید. اگر تمایل دارید در مسیر رشد فردی، مدیریت هیجانات و روابط مؤثر گام بردارید، می‌توانید از خدمات مشاوره، کوچینگ و کارگاه‌های آموزشی ما بهره‌مند شوید.

شماره تماس ارتباط با ما:

09036411225

09909590918

02634417567