استرس چیست؟ بررسی ۸۰ ساله نظریه هانس سلیه
نگاهی به تاریخچه، تعریف و تأثیرات نظریه استرس از نگاه یک روانشناس بزرگ
اگر بهدنبال درک علمی و عمیقتری از مفهوم استرس هستید یا در جستوجوی یک روانشناس آنلاین یا روانشناس خوب در کرج برای مدیریت اضطراب و فشارهای روزمره میگردید، این مقاله برگرفته از آثار علمی هانس سلیه، پایهگذار نظریه استرس، راهنمایی ارزشمند برای شما خواهد بود. این مقاله توسط تیم تخصصی مرکز مشاوره بینش ترجمه و بازآفرینی شده است.
⸻
مقدمه: آغاز مفهوم استرس
در جولای سال ۱۹۳۶، هانس سلیه در مجله معتبر Nature مفهومی جدید با نام “استرس” را معرفی کرد. جمله معروف او، “استرس ادویه زندگی است”، بیانگر نگاه او به استرس نهتنها بهعنوان یک تهدید، بلکه بهعنوان نیرویی انگیزشی در زندگی است. او بنیانگذار اصطلاح سندروم سازگاری عمومی (GAS) است و بسیاری او را «انیشتین پزشکی» نامیدهاند.
⸻
زندگینامه علمی هانس سلیه
سلیه در سال ۱۹۰۷ در وین به دنیا آمد. پدر او، پزشکی اهل مجارستان بود. وی در دانشگاه آلمانی پراگ موفق به اخذ دکترای پزشکی و شیمی آلی شد. سلیه در ادامه، با بورسیه بنیاد راکفلر در دانشگاههای آمریکا و کانادا پژوهش کرد و نهایتاً در دانشگاه مونترال بهعنوان استاد و بنیانگذار مؤسسه پزشکی تجربی فعالیت کرد.
⸻
شکلگیری نظریه استرس
در سال ۱۹۴۶، سلیه در سخنرانیای در Collège de France (پاریس) برای نخستینبار از عبارت “استرس” بهعنوان یک واژه علمی استفاده کرد. او بین واژههایی مانند «تهاجم»، «تنش» و «اضطراب» مردد بود. اما هیچکدام بهدرستی مفهوم پیچیدهای که در ذهن داشت را منتقل نمیکردند.
در سال ۱۹۵۶، کتاب معروف او با نام The Stress of Life منتشر شد؛ کتابی که دیدگاههای نوینی دربارهی ارتباط بین ذهن، بدن و محیط مطرح کرد.
⸻
دیدگاه سلیه درباره بیماری و سازگاری
سلیه در آثار خود بیان میکند که:
«پزشکان همیشه بهدنبال تشخیص بیماری خاص و درمان آن بودند، درحالیکه کمتر کسی به پاسخ غیر اختصاصی بدن نسبت به هر نوع آسیب توجه کرده است.»
او معتقد بود که بسیاری از بیماریها نه بهدلیل عامل خاص، بلکه بهدلیل ناتوانی بدن در مدیریت استرس مزمن بهوجود میآیند.
⸻
کاربرد نظریه استرس در روانشناسی مدرن
امروزه، نظریههای سلیه پایه و اساس بسیاری از روشهای درمانی در روانشناسی سلامت و روانشناسی بالینی محسوب میشود. در مرکز مشاوره بینش، بسیاری از خدمات درمانی، از جمله:
• مشاوره برای مدیریت استرس شغلی
• تکنیکهای کاهش اضطراب
• آموزش ذهنآگاهی و ریلکسیشن
بر اساس مدلهای پیشنهادشده توسط سلیه ارائه میشوند. اگر بهدنبال یک روانشناس خوب در کرج هستید، میتوانید به متخصصان ما در مرکز مشاوره بینش اعتماد کنید.
⸻
مراحل سهگانه استرس از نگاه هانس سلیه
از واکنش هشدار تا خستگی مزمن؛ شناخت علمی ساختار استرس
روانشناسان مرکز مشاوره بینش بر اساس نظریههای پیشرو در روانشناسی، از جمله نظریه استرس هانس سلیه، برنامههای تخصصی برای درمان اضطراب و استرس ارائه میدهند. اگر شما به دنبال روانشناس خوب در کرج یا یک روانشناس آنلاین برای مدیریت استرس هستید، آشنایی با این نظریه میتواند به شما در انتخاب مسیر درمان کمک کند.
⸻
مراحل سندروم سازگاری عمومی (GAS)
هانس سلیه مراحل استرس را بهصورت علمی به سه مرحله مشخص تقسیم کرد:
1. مرحله واکنش هشدار (Alarm Reaction)
در این مرحله، بدن با شناسایی تهدید، نیروهای دفاعی خود را فعال میکند. علائم جسمی و روانی مانند افزایش ضربان قلب، تنش عضلانی و اضطراب، بلافاصله ظاهر میشوند. این مرحله معمولاً بین ۶ تا ۴۸ ساعت طول میکشد.
2. مرحله مقاومت (Resistance Stage)
اگر عامل استرسزا باقی بماند، بدن وارد فاز مقاومت میشود و با شرایط استرسزا سازگار میشود. در این مرحله، فرد ممکن است ظاهراً آرام به نظر برسد ولی در درون فشار روانی بالا را تجربه کند.
3. مرحله فرسودگی (Exhaustion Stage)
در صورت تداوم استرس، بدن دیگر توان مقابله ندارد و دچار فرسودگی جسمی و روانی میشود. این مرحله با افت عملکرد، افسردگی، اختلال خواب و حتی بیماریهای جسمی همراه است.
⸻
یافتههای تجربی سلیه در مونترال
در سال ۱۹۳۵، سلیه روی تأثیرات هورمونهای جنسی بر موشها مطالعه میکرد. او متوجه شد که تزریق مکرر مواد از جفت یا تخمدان منجر به سه علامت اصلی میشود:
1. بزرگ شدن غدد فوق کلیوی (آدرنال)
2. تحلیل رفتن تیموس، طحال و غدد لنفاوی
3. زخمهای معده و روده
او این سه علامت را بهعنوان «سهگانه استرس» معرفی کرد که بهصورت مستقیم با شدت محرکهای تزریقشده در ارتباط بود.
⸻
تعریف علمی «استرسزا» یا Stressor
هانس سلیه تأکید داشت که استرس همیشه ناشی از عوامل منفی نیست. حتی اتفاقاتی مثل ازدواج، ارتقاء شغلی یا تولد کودک – که ذاتاً خوشایندند – میتوانند باعث استرس شوند، اگر فشار آنها بیش از توان سازگاری بدن باشد.
⸻
نقش مغز و محورهای هورمونی در استرس
سلیه به وجود محور مغز–هیپوفیز–غدد درونریز اشاره کرد که مسئول هماهنگی واکنشهای استرسی بدن است. او بیان میکند که این محور با ترشح هورمونهایی چون کورتیزول به تنظیم پاسخ بدن در برابر فشار روانی کمک میکند.
در مرکز مشاوره بینش، این درک علمی از مکانیزمهای استرس بهعنوان پایهای برای طراحی روشهای درمانی مانند شناختدرمانی، آموزش ذهنآگاهی و درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) بهکار گرفته میشود.
⸻
انرژی تطابق و طول عمر
هانس سلیه مفهوم جدیدی با عنوان “انرژی تطابق” (Adaptive Energy) را معرفی کرد. او معتقد بود که انسانها برای مقابله با استرس، از منبعی محدود از انرژی روانتنی استفاده میکنند. فرسودگی این انرژی در طول زندگی میتواند تعیینکننده طول عمر و کیفیت زندگی باشد.
⸻
استرس در قرن بیستویکم
امروزه، استرس فقط به فشارهای شغلی یا خانوادگی محدود نمیشود. اشکال نوینی مانند:
• استرس اکسیداتیو (Oxidative Stress)
• استرس روانشناختی (Psychological Stress)
• استرس دیجیتالی و اعتیاد به تکنولوژی
نیز به موضوعاتی مهم در حوزه روانشناسی تبدیل شدهاند. بیش از ۱۳۰٬۰۰۰ مقاله علمی درباره استرس منتشر شده است؛ عددی که خودش میتواند باعث استرس شود!
⸻
جمعبندی و دعوت به مشاوره
هانس سلیه با وجود ۱۰ بار نامزدی، هرگز موفق به دریافت جایزه نوبل نشد؛ اما آثار او هنوز پایههای روانشناسی سلامت مدرن را میسازند. استرس، همانطور که هانس سلیه بیان کرده، بخشی جدانشدنی از زندگی انسان است. اما درک صحیح آن و آموزش راههای مقابله، تفاوت چشمگیری در کیفیت زندگی ایجاد میکند. اگر شما نیز بهدنبال روانشناس آنلاین یا خدمات مشاوره روانشناسی در کرج هستید، مرکز مشاوره بینش با تیمی متخصص آمادهی همراهی با شماست ما بسته به نوع مشکل شما بهترین درمانگر را بهتون معرفی میکنیم:
برای گرفتن وقت
لطفا با این شماره تماس بگیرید
۰۹۹۰۹۵۹۰۹۱۸
۰۹۰۳۶۴۱۱۲۲۵
۰۲۶۳۴۴۱۷۵۶۷
تمام روزهای هفته (بجز جمعه ها) از ۱۰ صبح تا ۸ شب پاسخگو هستیم 🌷
مرکز روانشناسی و مشاوره بینش
⸻
🔗 منابع علمی:
• Selye, H. (1956). The Stress of Life. McGraw-Hill.
• Rochette, L., Dogon, G., & Vergely, C. (2023). Stress: Eight Decades after Its Definition by Hans Selye. PMCID: PMC9954077
